Op 12 februari verzamelde zich een uiterst divers gezelschap in Scheltema voor het Groene Ideecafe rond de Blaarkop, een oud-Hollands runderras met bedreigde status. In een fascinerende presentatie nam Menko Wiersema, Noordwijks blaarkopexpert met Groningse roots, de zaal mee in de veelomvattende historie van de Blaarkop in de Leidse regio.

De blare coe uit de 13e eeuw
De Blaarkop wordt al genoemd in de allereerste Nederlandse literatuur uit de 13e / 14e eeuw: in de ‘Sotternieën’ (kluchten) komt de blare coe meerdere keren ter sprake. Sinds eind 16e eeuw karakteriseerde de koe eeuwenlang de weilanden rondom Leiden en langs de Oude Rijn.

Vraag naar karnemelk maakt inpoldering urgent
Het regionale verhaal begon met de komst van grote aantallen Vlaamse textielwerkers, na de val van Antwerpen in 1585. Een nieuwe bloeiperiode voor de befaamde Leidse laken- en linnenindustrie brak aan. Vlaamse blekers introduceerden een nieuwe bleektechniek, gebaseerd op gigantische hoeveelheden karnemelk. In het zomerse bleekseizoen waren miljoenen liters karnemelk nodig. Om een stabiele aanvoer mogelijk te maken, werd het dringend nodig om de waterhuishouding in de zomerperiode te beheersen. Daarom werden vanaf 1625 binnen enkele decennia grote stukken land rondom Leiden drooggelegd en ingepolderd.

De eerste grootschalige gespecialiseerde veeteelt
Het betekende de start van de eerste gespecialiseerde veeteelt ter wereld. De in Groningen gefokte blaarkoppen werden met grote platbodems naar Leiden vervoerd. De melkproductie per koe steeg van gemiddeld 800 liter naar meer dan 2000 liter per jaar. Rond de stad werd op grote schaal boter en kaas gemaakt. De VOC kocht op jaarbasis meer dan 3 miljoen kilo Leidse kaas als proviandering voor de grote schepen. De magere kaas was lang houdbaar en zweette niet onder tropische omstandigheden. De Leidse boter kreeg faam als beste boter ter wereld en werd onder meer geïmporteerd door het Engelse hof.

Wereldwijd in musea
Op vele schilderijen van Hollandse meesters uit de Gouden Eeuw werden blaarkoppen, boter en kaas afgebeeld. Groten als Paulus Potter en Salomon van Ruysdael schilderden taferelen met Blaarkoppen, die nu wereldwijd in musea hangen – van het Amsterdamse Rijksmuseum tot musea in Londen, New York en Sint Petersburg.

De polders als exportproduct
Al vanaf 1650 werd het verdienmodel van de polder ook geëxporteerd naar Pruisen, Noord-Polen, Oekraïne en Engeland. Groepen Mennonieten trokken oostwaarts en namen hun eigen Blaarkoppen mee. Nog altijd zijn koeien en sporen van het Hollandse landschap terug te vinden.

Blaarkoppen op de veemarkt in Londen
Ondertussen vond vanaf 1750 de industriële revolutie in Engeland plaats. De toegenomen welvaart vertaalde zich in een grotere vraag naar vlees. Het bleek logistiek het eenvoudigst om dieren per schip vanuit Holland te importeren. Rond 1818 werden jaarlijks meer dan 20.000 koeien en ossen geëxporteerd en verhandeld op de Londense veemarkt. Ze werden eerst enige tijd vetgemest in het gebied rond Schiedam, op basis van spoeling – een afvalproduct uit de jeneverstokerijen. Het was feitelijk de eerste vorm van bio-industrie. De milieuomstandigheden waren vreselijk en in 1866 brak veepest uit. De sterfte onder dieren was groot, in het hedendaagse landschap zijn her en der nog zogeheten ‘pestbosjes’ terug te vinden.

Blaarkopmest maakt Westland en Bollenstreek vruchtbaar
De gigantische hoeveelheden mest werden intussen benut om de vruchtbaarheid van het Westland en de Bollenstreek te verbeteren. De Bollenstreek veranderde daardoor in rap tempo van weidegebied naar bollengebied.

Bijna volledig uit het landschap verdwenen
Tot 1975 was meer dan 60% van de koeien rond Leiden van het Blaarkopras. Daarna verdween de koe in een paar decennia bijna volledig uit het landschap. Bijna alle boeren stapten over op de Frysian Holsteiner en rond 2000 waren er nog slechts een paar honderd Blaarkoppen over, bij een handvol boeren in de omgeving.

Blaarkop blijft interessante koe voor veenweidelandschap
Toch sloot Menko Wiersema zijn verhaal niet in mineur af. Hij benadrukte de kansen van de Blaarkop – het is een robuuste lagekostenkoe, die zich prima staande houdt onder moeilijke omstandigheden zoals natte veenweiden, en ondertussen goed blijft produceren met een relatief lage CO2-uitstoot. Met nog steeds de beste roomboter ter wereld én uitstekend vlees.

Brainstormsessie met brede inbreng
Na de pauze sloot bijna het voltallige publiek weer aan bij de brainstormsessie. Daarmee ontstond een interessante uitwisseling tussen onder meer verschillende boeren uit de regio, erfgoedprofessionals en -geïnteresseerden (namens Erfgoed Leiden, Warmunda, Streekmuseum Veldzicht), en vertegenwoordigers van onder meer IVN, SlowFood Nederland en de Stichting Zeldzame Huisdieren. Ook de burgemeesters Lenferink (Leiden) en Jaensch (Oegstgeest) gaven acte de presence.

Suggesties en tips
Er werden verschillende nuttige suggesties en tips gegeven. Iemand verwees naar het roerend erfgoed (zoals de bruine vaart en historische vliegtuigen). Hiervoor worden vaak uitzonderingen in de regelgeving gemaakt, maar de keerzijde daarvan is dat het kleinschalig moet blijven. Streekmuseum Veldzicht in Noordwijk heeft al een kleine tentoonstelling over de Blaarkop en wil daar ook een belevingsroute aan koppelen. Er werd verwezen naar de samenwerking tussen boeren met Fries-Hollandse koeien en Milieudefensie. Volop suggesties waren er over het vertellen van het verhaal van de Blaarkop aan Leidenaren en toeristen, het promoten van de Boeren-Leidse-met-Sleutels en over het vermarkten van de producten van de zeldzame rassen en samenwerking met de lokale horeca. Als voorbeeld werd verwezen naar distilleerderijen met historische producten, of naar de verkoop van Limousin-koeien via slagerij Millevaches in Antwerpen. Na afsluiting van de plenaire bijeenkomst werd in kleiner comité nog uitgebreid doorgepraat over kansen voor de Blaarkop en de Leidse kaas. Een bijzonder leerzame en vruchtbare avond!

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s